مقاله

خودسوزی یا قتل؟

شناسه خبر: 19423
تاریخ و زمان ارسال: 16 مهر 1396 ساعت 10:00

همواره در فعالیت تخصصی پزشک‏قانونی، حضور در صحنه فوت و جنایت به عنوان اصلی‏ترین بخش کار مورد تأیید است. بررسی‏ چگونگی قرارگیری جسد در صحنه، جمع‏آوری شواهد کافی و نمونه‏برداری از لکه‏های مشکوک و بررسی موقعیت محل از نظر درجه حرارت، زمان، رطوبت‌هوا و سایر عوامل، اظهارنظر صریح و دقیق در مورد علت مرگ را ممکن می‏سازد.

بر اساس گزارش نیروی انتظامی، پیرزنی ۶۰ ساله متعاقب خودسوزی در منزلی در روستا فوت نموده بود.پزشک‏ قانونی در معاینه صحنه‏ با اتاق کوچکی، فاقد زیرانداز یا فرش و بدون شواهد دودزدگی شدید در دیوارها و سقف و بدون مواد سوختی و یا وسایل آتش‏زا مواجه شد. جسدی کربنیزه با پارگی شکم و بیرون‏زدگی احشاء، با صورت روی زمین قرار گرفته بود. اطرافیان از وجود هرگونه‏ سروصدا یا دود و بوی سوختگی اظهار بی‏اطلاعی می‏کردند.

اگرچه وظیفه اصلی پزشکی‏قانونی تعیین علت مرگ (cause) می‏باشد ولی اظهارنظر درباره چگونگی حدود مرگ (manner) نیز جهت همکاری با سیستم قضایی اهمیت دارد. صحنه جرم همواره محل کشف جسد نیست و احتمال بروز جنایت در محل دیگر و انتقال‏ جسد وجود دارد. بررسی مواردی مانند محل قرارگیری جسد، نوع حادثه، تعداد افراد فوت شده، بهداشت و ایمنی منطقه، سرعت عمل‏ در انجام تحقیق و نمونه‏برداری، شرایط آب و هوایی زمان تحقیق و حفظ مدارک مربوط به صحنه، همگام با تهیه گزارش تصویری و گزارش نوشتاری قبل از انتقال جسد اهمیت ویژه‏ای دارد.

بر اساس شواهد موجود در صحنه فوت و جسد متوفی، احتمال بروز جنایت قبل از فوت و سوزاندن جسد مطرح گردید و در کالبد گشایی جسد و تحقیقات قضایی اهمیت این ادعا اثبات شد.

مقدمه

همواره اساسی‏ترین بخش معاینات پزشکان برای رسیدن به‏ تشخیص بیماری را، اخذ شرح حال بیماران تشکیل می‏دهد، که این‏ موضوع در رشته تخصصی پزشکی‏قانونی، جای خود را به «معاینه‏ محل فوت» داده است. در برخی از موارد بررسی دقیق، علمی و همه‏ جانبه موقعیت و وضعیت جسد در کنار بررسی محیط و شرایط خاص‏ آن، حتی به تشخیص نهایی علت فوت هم منجر گردیده است. بنابراین‏ وجود تیم تخصصی معاینه محل فوت به سرپرستی پزشک‏قانونی‏ می‏تواند ضمن جمع‏آوری شواهد کافی و پس از انجام اتوپسی، با صراحت و شفافیت کامل در مورد علت تامه مرگ اظهارنظر کند و در موارد جنائی، به سیستم قضایی کمک شایانی نماید.

سوختگی‏ها به‏ویژه در مواردی که در صحنه حادثه منجر به‏ فوت می‏شود، به علت وسعت و شدت تخریب جسد و از بین رفتن‏ شواهد موجود در صحنه و محیط اطراف جسد، همواره از پیچیده‏ ترین و بحث برانگیزترین پرونده‏های جنایی محسوب می‏گردند و در این موارد اظهارنظر صریح در مورد علت بروز حادثه و وجود جنایت احتمالی به راحتی مقدور نیست، اگرچه در یک اتوپسی دقیق‏ می‏توان تا حدود زیادی در مورد زنده بودن متوفی قبل از بروز حادثه‏ سوختگی، یافتن آسیب‏های تروماتیک با سلاح‌گرم یا سرد و ضایعات‏ تروماتیک داخل اعم از خونریزی داخلی و آسیب‌های جمجمه اظهار نظر نمود، ولی انجام این کار تنها در نگاه تیزبینانه و دست‌های ماهر پزشک‏قانونی و پس از معاینه صحنه فوت مقدور خواهد بود.

گزارش موردی

در بعد از ظهر یکی از آخرین روزهای تابستان ۱۳۸۳، پیرو گزارش نیروی انتظامی به پزشکی‏قانونی، پیرزنی شصت ساله در منزل‏ مسکونی خود در روستایی در حاشیه شهر بستان‏آباد در ۵۰ کیلومتری‏ تبریز اقدام به خودسوزی نموده است و فوت کرده بود. پزشک‏قانونی جهت‏ معاینه جسد و بررسی صحنه به منطقه اعزام شد. جسد در اتاقی با ابعاد ۳×۴ متر فاقد زیرانداز و یا فرش در کناره دیوار و به شکم قرار گرفته‏ بود. شواهد کربنیزه شدن و به‏ویژه در نواحی گردن و سر و صورت و سوختگی درجه چهار در اندام‏ها و خلف جسد همراه با پارگی شکم‏ (ناشی از سوختگی شدید) و خروج امعاء و احشاء از LLQ مشاهده‏ گردید. جسد کاملاً جمع شده بود و دست‌ها مشت کرده و وضعیت‏ Boxor Type پیدا کرده بود در معاینه صحنه هیچگونه مواد سوختی‏ و یا وسایل آتش‏زا یافت نگردید. تنها در فاصله ۲۰ سانتی‌متر از اطراف‏ جسد، دودزدگی و سیاه‏شدگی دیده می‌شد. سلاح سرد یا گرم و شواهد خونریزی در اطراف مشهود نبود.

اتاق فوق در فاصله ۲۰ متری از منزل فرزند متوفی و همسایگان‏ دیگر قرار گرفته بود. اهالی منزل و اطرافیان هیچکدام صدای ناله‏ و فریاد را نشنیده و متوجه دود و یا بوی سوختگی نشده بود. در مصاحبه با فرزندان و عروس‌های متوفی، وجود اضطراب شدید در یکی از فرزندان و همچنین آثار ضرب و جرح مختصر در نواحی سرو صورت و اندام‌ها در هر دو عروس وی که مربوط به روز جاری‏ بود مشاهده گردید. با احتمال بروز قتل، قاضی از ظن پزشکی‏قانونی‏ مطلع گردید. افراد فوق الذکر به قتل و انتقال جسد به داخل منزل‏ اعتراف نمود.

[auth]

بحث

وظیفه اصلی پزشکان قانونی تعیین علت مرگ Cause of)‌(Death بود و باید در ارتباط با چگونگی حدوث آن Manner of Death دلایل و نظرات خود را به سیستم قضایی ارائه می‏نمودند. پزشکی‏قانونی آنگاه در جایگاه قضایی خود قرار می‏گیرد، بایستی‏ به هر پدیده مرگ با دیده شک و سوءظن نگاه کند تا زمانی که خلاف‏ آن ثابت گردد. صحنه جرم همواره محل کشف جسد نیست و احتمال‏ آنکه جنایت، در محل دیگری دورتر از محل کشف جسد حادث شده‏ باشد وجود دارد. بنابراین انطباق محل‌کشف جسد و محل وقوع فوت‏ حائز اهمیت است. در مطالعه ۶۳۴ پرونده در انگلیس، در ۷۴ درصد موارد، صحنه وقوع جنایت و محل کشف جسد، ارتباط نزدیک‏ داشت و در ۲۶ درصد موارد این دو پدیده در مکان‌های متفاوت حادث‏ شده بود^۱.

تحقیق و بررسی صحنه باید توسط متخصصین و کارشناسان اعم‏ از قاضی تحقیق، متخصص پزشکی‏ قانونی، کارشناس صحنه جرم‏ و تشخیص هویت نیروی انتظامی و با اهداف خاص و هماهنگ صورت‏ پذیرد و در صورتی که این گروه، تحت هدایت یک قاضی یا افسر تحقیق باتجربه قرار گیرد به نتایج غیرقابل‏انکاری دست خواهد یافت. معمولاً امکان بررسی صحنه جرم فقط یک بار وجود دارد و فرصت جمع‏آوری آثار مورد لزوم نقش حیاتی خواهد داشت و از این رو آگاهی از اصول مورد لزوم نقش حیاتی خواهد داشت و از این رو آگاهی از اصول حفظ صحنه و اقدام صحیح در کلیه مراحل‏ از ضرورت‏ها است. در هنگام ورود به صحنه، بررسی مسائل زیر در اولویت قرار می‏گیرد:

۱- محل قرارگیری جسد

۲- نوع حادثه اعم از آتش ‏سوزی، تصادف، انفجار و…

۳- تعداد افراد فوت شده

۴- بهداشت و ایمنی منطقه

۵- سرعت عمل در انجام تحقیق و نمونه‏برداری

۶- شرایط آب و هوایی زمان تحقیق

حفظ مدارک مربوط به صحنه

اگرچه امروزه با وجود امکانات فیلم‏برداری و عکس‏برداری‏ مجهز، تهیه یک گزارش نوشتاری و تصویری همراه با کروکی محل‏ کمتر مورد توجه قرار گرفته است ولی کماکان یک گزارش دقیق و مکتوب جهت تکمیل پرونده، مهم‌ترین اقدام پزشک‏قانونی است.

اگر در مواردی انتقال جسد به سردخانه یا سالن تشریح صورت‏ گرفته باشد باید به پزشک قانونی فرصت داده شود تا به صحنه حادثه‏ دسترسی داشته باشد و آن را مورد بازبینی قرار دهد، چرا که یافتن‏ آلات یا شرایط خاص محیط می‏تواند در توجیه جراحات و صدمات‏ بیمار مورد استفاده قرار گیرد. در مرگ‌های سریع اثرات تخریبی شدید گرما، آنوکسی و شوک ناشی از درد، تنفس گازهای داغ سوزاننده مسیر راه‌های هوایی، مسمومیت با گاز منواکسید کربن و دیگر گازهای سمی‏ می‏تواند باعث و یا یکی از عوامل دخل در مرگ باشد. تشخیص‏ قطعی یک «سوختگی کشنده» برای قربانی یک آتش‏ سوزی منزل، نسبتاً نادر است و شایع‌ترین علت در این موارد تنفس دود است که‏ شامل اثرات سمی CO و مواد سمی مانند سیتانید،اکسید نیتروژن، فسژن و سایر گازها می‏شود و معمولا به دنبال سوختن وسایل منز ل‏ مانند مبل،موکت و لوزام پلاستیکی مانند پروپیلن، پلی وینیل‏ها و… ایجاد می‏گردد^۲.

بر اساس اصل لوکارد (Locard’s Principle) در هنگام بروز یک جنایت تقریباً همیشه شخص یا اشخاصی که در صحنه حضور داشته‏اند، یا چیزی بر جای می‏گذارند و یا چیزی با خود می‏برند به عبارت دیگر از نظر علمی یک یا چند مورد از حالت‌های زیر بروز خواهد کرد.

– تغییراتی در محیط ایجاد می‏گردد.

– چیزی از محیط وقوع جرم کم می‏شود.

– چیزی به محیط وقوع جرم اضافه می‏گردد.

– علائم و ادواتی مربوط به وقوع جنایت وجود خواهد داشت.

– مدارکی منتصب به فرد معینی در صحنه به جای می‏ماند^۳.

مرگ‌های دسته ‏جمعی که در حوادث آتش‏سوزی رخ می‏دهد، می‌توانند شک به بروز حادثه انفجار و یا قتل را قبل از حادثه مطرح‏ نماید. در نتیجه انجام اتوپسی جهت تعیین علت مرگ حائز اهمیت‏ است. جمع ‏آوری نمونه از جسد سوخته جهت بررسی‏های سم‌شناسی در جریان اتوپسی، اهمیت فوق العاده دارد^۴.

مرگ کودکان به دلیل سوختگی شدید و حاد و یا مرگ به‏ دنبال سهل‏انگاری والدین در نگهداری و مراقبت از کودک سوخته‏ شده میتواند در بحث کودک ‏آزاری به عنوان یک پرونده قضایی، نقش تعیین‏کننده اتوپسی و نظریه مستدل پزشکی‏قانونی را روشن‏ نماید^۵.

نتایج

بر این اساس در حادثه و مرگ مورد فوق، عدم وجود مواد سوختی در اطراف جسد، عدم ایجاد حادثه در انظار دیگران و عدم‏ وجود شواهدی از اقدام به خودکشی در سابقه فرد، موضوع خود‌سوزی را تا حدودی کم‏رنگ می‏نماید. عدم وجود دوده و سیاه‏ شدگی در محیط اتاق (با توجه به ذغالی شدن جسد)، حاشیه بسیار مختصر دودزدگی در اطراف جسد و عدم استماع صدا و یا فریاد متوفی توسط اطرافیان دلالت بر امکان وقوع حادثه در مکان دیگر و انتقال جسد به محیط جدید می‏کند. همچنین ذغالی شدن شدید قسمت عمده جسد نشان‏دهنده مقاومت و سوختگی شدید وی‏ است که با توجه به عدم وجود مواد سوختی خاص (بنزین و…) در محیط حادثه، امکان مرگ را قبل از بروز حادثه سوختن مطرح می‏‌نماید که با تکرار استفاده از مواد موجود (نفت) منجر به سوختگی‏ شدید شده است.

در معاینات ظاهری معمولاً افتراق سوختگی‏های بعد و قبل‏ از مرگ غیرممکن است. بررسی‏های میکروسکوپیک سوختگی‏ها مفید نیست، مگر اینکه قربانی مدت طولانی برای برقراری یک واکنش‏ التهابی، زنده مانده باشد. اگر جسدی به شدت دچار سوختگی شده‏ باشد، پوست آن جدا می‏شود و یا به طور کامل می‏سوزد و در نتیجه‏ عضلات در معرض دید قرار می‏گیرند که اغلب این عضلات هم در اثر گرما دچار پارگی می‏شود. این پدیده در ناحیه قفسه سینه و شکم‏ منجر به خارج شدن احشاء می‏گردد، که ممکن است با ظاهر ذغالی‏ شده ارگان‌های داخلی همراه شود ضمن آن‌که بخش‌های نسوخته پوست‏ سفت و چرمی می‏شوند.

انعقاد عضلات اجساد سوخته با گرما باعث انقباض فیبرهای‏ عضله شده و منجر به جمع شدن اندام‏ها و وضعیت بوکسور Puglilstic جسد می‏گردد^۶. انجام اتوپسی در یک جسد سوخته‏ اگرچه در ابتدای کار ممکن است ناامیدکننده به نظر برسد ولی‏ کشف موارد جنایی مانند قتل یا جسم سخت و برنده، اصابت گلوله، خونریزی مغزی، خونریزی داخلی و پارگی احشاء می‏تواند حوادث‏ قبل از سوختگی شدید و کربنیزه شدن را روشن نماید. بررسی‏های‏ توکسیکولوژی از کبد و احشاء باقیمانده از یک جسد کربنیزه، می‏تواند راهنمایی در مسمومیمت کشنده قبل از سوخته شدن باشد.

شواهد موجود در یک جسد، به‏ویژه در یک جسد سوخته و کربنیزه اگرچه در ظاهر دلالت بر از بین رفتن کلیه شواهد می‏نماید ولی در یک بررسی دقیق به‏ویژه با انجام عکس‏برداری و انجام‏ بررسی‏های آسیب‏شناسی و سم‏شناسی می‏تواند نتایج مفیدی در اختیار قرار دهد. بررسی دقیق صحنه فوت از ابتدا می‏تواند ظن به یک‏ پدیده جنایی و قتل قبل از سوختگی را در ذهن پزشک‏قانونی ایجاد کند. همانگونه که در مورد فوق مشاهده گردید، عدم وجود شواهد سوختگی در محل قرارگیری جسد، موضوع انتقال آن و بروز مرگ‏ در مکان دیگر را به سادگی در اذهان متبادر می‏نماید.