اصول پیشگیری از بروز و گسترش حریق
- شناسه خبر: 32896
- تاریخ و زمان ارسال: 6 اردیبهشت 1400 ساعت 16:11
ایمنی از حریق در ساختمان به کمک تحقیق، طراحی و مدیریت میسر می گردد، دامنه مطالعاتی آن بسیار وسیع شامل علوم مختلف و رشتههای گوناگون است. عــلاوه بـر علـوم فنـی و تجـربی در صـنعت سـاختمــان، از علـوم اداری، روان شناسی، جامعه شناسی و دانشهای مشابه نیز استفاده می شود که هر یک به نحوی و اندازه ای در آن سهیم هستند.
برای دستیابی به ایمنی از حریق از سه راه می توان اقدام کرد :
۱- شناخت علل به وجود آمدن حریق و کوشش برای جلوگیری از بروز آن.
۲- شناسائی دلایل رشد و گسترش حریق و کوشش برای مصون و محفوظ ماندن در مقابل آن.
۳- یادگیری اداره کردن حریق و کوشش برای کنترل و خاموش نمودن آتش سوزی.
در عمل، با علم و آگاهی به اینکه حریقها چگونه بروز می کنند، چطور گسترش می یابند و به چه نحوی میتوان آنها را کنترل و خاموش نمود، از طریق انجام برنامههایی جداگانه برای فراهم نمودن ایمنی به شرح زیر اقدام می شود :
الف ) تدوین و اجرای استانداردها و آئین نامههای پیشگیری از بروز حریق
ایـن گروه بـرنامه ریزیها شامل تمام ملزومات و اقداماتـی است که به نحـــوی موجبات آتش سوزی و بروز حریق را از میان بردارند. فعالیتهایی مانند کوششهای تحقیقاتی و تعلیماتی پیرامون مسائل گوناگون آتش گیری و آتش سوزی، تهیه و تنظیم و آموزش توصیهها و پیشگیریها، توسعه روشهای اداری و خدمات ایمنی و به طور کلی تمام اقداماتی که در مجموع به خاطر رو به رو نشدن با آتش سوزی بکار میروند، از این زمره اند.
ب) تدوین و اجرای استانداردها و آئین نامههای ساختمانی محافظت در برابر حریق
بطـور کلی این کوششها به منظور فراهم نمودن شرایطی است تا در صورت وقوع حریق، تلفات و زیانهای جانی و مالی ناشی از آتش سوزی به کمترین مقدار برسد. این طرز عمل را در حقیقت نوعی مواجه شدن با حریق به شکل ساکن و غیر عامل است، در جهت محافظت مواجه شوندهها ( اعم از انسان، ساختمان و غیره ) و همچنین کنترل و جلوگیری از رشد، گسترش و ادامه آتش سوزی به کار گرفته می شود.
پ) ایجاد سازمانهای آتش نشانی و توسعه تدابیر و تعلیمات اطفای حریق
این گروه برنامهها مواقعی بکار گرفته می شوند که حریق وقوع یافته و ناچار باید به طور فعال و عامل با آن مبارزه کرد. در واقع، آخرین تلاشهایی هستند که به امید حفظ ایمنی می توان به آنها متوسل شد.
تاکتیکهای ایمنی حریق:
به طور کلی ایمنی در برابر حریق شامل دو مورد ایمنی جانی و ایمنی مالی میباشد. در طراحی کارشناس و معمار جهت اطمینان از ایمنی جانی افراد باید در صدد کاهش عواملی باشد که در مجروح کردن یا فوت افراد موثر است. و جهت اطمینان از ایمنی مالی باید در صدد کاهش عواملی باشد که برای آسیب رساندن به ساختمان و محتویات آن است. در ضمن ساختمان باید طوری طراحی شود که بعد از حریق قابلیت بازسازی داشته باشد، همچنین برای انجام عملیات اطفایی در طول حریق ایمن و پایدار باشد.پیشگیری از حریق بر دو عامل متمرکز میشود. پیشگیری از احتراق (از بین بردن عوامل ایجاد حرارت) و محدود کردن سوخت دو روش پیشگیری از حریق میباشند.
پیشگیری از احتراق:
در طراحی برای کاهش خطر احتراق، طراح باید دو مورد را انجام دهد.
اول: منابع آتشزنه را در طرح پیشگویی کند دوم: ساختمان بنحوی اداره شود که خطر احتراق محدود گردد.
چهار نوع اصلی منابع احتراق (آتشزنی) وجود دارد:
۱- پدیده طبیعی (مثلاً ساعقه) ۲- بیتوجهی افراد (مثلاً مواد دخانی، کبریتها، آشپزی)
۳- ضعف تکنولوژی (مثلاً نقایص سیمکشی و وسایل الکتریکی) ۴- آتش آفروزی عمدی (مثلاً خودکشی، دشمنی با علم و صنعت)
پدیدههای طبیعی:
جدیترین منبع جرقهزنی طبیعی صاعقه و خطر اصابت آن با زمین محسوب میشود. زلزله نیز خطری بزرگ برای آتشسوزی محسوب میگردد. حریقهای جنگل و حتی آتشفشانها خطرات طبیعی دیگری هستند.
بیتوجهی (بی احتیاطی) افراد:
احتمالاً شایعترین علت آتشزنی، و یقیناً سختترین مورد طراحی برای مقابله با آن، بیتوجهی انسانهاست. حریقهای مرتبط با مواد دخانی، کبریتها، حریقهای ناشی از استفاده نادرست از وسایل برقی و گازی، انبار کردن بی ضابطه اشیاء و… از این دست میباشند.
ضعف تکنولوژی
همانطور که ایمنی در برابر حریق کامل دست یافتنی نیست، ضعف تصادفی سیستمها و تسهیلات و تمهیدات ساختمان اجتنابناپذیر است. در جانمایی ساختمان طراح باید از مناطقی که در هنگام وقوع ضعف تکنولوژی ایجاد بزرگترین خطرات را مینمایند، مناطقی مانند موتور خانه، آزمایشگاه، اتاقهای بویلرها و آشپزخانههای بزرگ ضروریست در محلی قرار گیرند که کمترین تهدیدها را داشته باشند.
آتش افروزی عمدی
پنج دستهبندی اصلی برای حریقهای عمدی وجود دارد، بمنظور طراحی بعضی از آنها در مقابل سایر موارد سادهتر میباشند. اینگونه حریقها ممکن است برای سوءاستفادههای مالی، جهت پنهان کردن یک جنایت، دشمنی کینهجویانه، دشمنی انتقامجویانه یا اعمال تروریستی انجام گیرد.
محدود کردن سوخت
محدود کردن مقدار سوخت در دسترس جهت کاهش خطرات حریق از دو طریق به ما کمک میکند. اول، با کنترل کردن مقدار موادی که قادر به سوختن و آزاد کردن حرارت جهت تغذیه و رشد حریق میباشد. این مورد بعنوان (بار حریق) سوخت شرح داده شده است. دوم مقدار دودی که ممکن است تولید گردد، کنترل شود. مقدار سوخت بالقوه که هنگام سوختن تولید دود میکند بعنوان (بار دود) بیان میشود. ممکن است یک سوخت دارای بار دود کم اما بار سوختی بالا باشد، یا برعکس، بطور کلی دو نوع سوخت مد نظر طراح میباشد.
مصالح ساختمانی
مشخصات اصلی مصالح ساختمانی که میتوان آنها را سنجش نمود و طراح باید از آنها اطلاع داشته باشد عبارتنداز:
۱- قابلیت افروزش: آسانی افروزش مواد وقتی که در معرض شعله قرار میگیرند.
۲- قابلیت احتراق: وقتی که ماده در معرض آتش قرا میگیرد، خواهد سوخت یا خیر.
۳- گسترش حریق: مشخصه ای از مقدار و سرعت گرمای آزاد شده از ماده در هنگام اشتعال است.
۴- گسترش سطحی شعله: معیاری از میزان گسترش شعله در سطح ماده است.
۵- قوه تاریکی دود: ماده در هنگام سوختن چه مقدار دود، که منجر به کاهش دید میشود، تولید میکند.
۶- مقاومت در برابر حریق: اینکه مصالح تا چه حد میتواند ظرفیت باربری، یکپارچگی و خاصیت نارسایی خود را در برابر آتش حفظ کند.
محتویات ساختمان
حریقهای بسیار بزرگ با احتراق محتویات ساختمانها شروع میشوند. بنابراین تهیه و تدارک وسایل، نازککاریها و مبلمان در طراحی ساختمان بسیار اهمیت دارد.خطرات ناشی از سوختن محتویات ساختمان بستگی به ساختار آنها دارد. یک ماده کاملاً ضد شعله وجود ندارد اما طراح با انتخاب دقیق نازککاریها و مبلمان میتواند خطرات را به حداقل کاهش دهد.
ارتباطات
وقتی حریق شروع میشود، نکته با اهمیت آنست که تا آنجا که امکان دارد هرچه سریعتر حریق کشف شود. وقتی که یک حریق کشف میشود، خواه بوسیله متصرفین و خواه توسط سیستمهای اتوماتیک، ضروریست موقعیت محل حریق زده با متصرفین مشخص و با نیروی آتش نشانی ارتباط برقرار شود. اطلاعات ما را قادر خواهد ساخت هر برنامه از پیش ترتیب داده شده جهت تخلیه حریق را شروع نموده و سیستمهای اتوماتیک فعال شود (مانند فعال شدن سیستم کنترل دود، بسته شدن درهای حریق، فعال شدن سیستم اطفایی محلی).
سیستمهای اعلام حریق سه نوع هستند :
۱- دستی ۲- معمولی (متعارف) ۳- پیشرفته (آدرس پذیر)
چرا که سیستمهای اعلام حریق نسبت به افزایش دمای زیاد، وجود دود و یا شعله در محیط تحت پوشش خود حساس باشند و با بصدا در آوردن صدای زنگ یا آژیر خطر و چراغهای چشمک زن دیگران را از وقوع خطر مطلع نمایند.
۱- سیستم اعلام حریق دستی
این سیستم می تواند یک زنگ، آژیر وشستی اعلام حریق باشد که شخص به محض دیدن حریق با فشار دادن شستی اعلام حریق دیگران را از وقوع خطر مطلع می نماید البته این صداها باید از قبل برای افراد شناخته شده باشد و صدا به گوش همه افراد حاضر در بنا برسد.
۲- سیستمهای معمولی (متعارف):
الف ) نوع موضعی ب ) نوع غیر موضعی
الف) سیستم اعلام حریق نوع موضعی
این سیستم به دستگاهی گفته می شود که نسبت به دود یا حرارت و یا هر دو حساس است و فاقد هرگونه سیم کشی میباشد و آژیر آن بواسطه باطری داخل دستگاه هنگام حساس شدن دستگاه بصدا در می آید. این دستگاه مناسب برای اماکن یک یا دو طبقه و جاهای کوچک است که افراد در محل دائماً حضور دارند.
ب) سیستم اعلام حریق نوع غیر موضعی (معمولی)
این سیستم مجهز به نیروی برق و باطری است و دارای قطعات بشرح زیر می باشد. دتکتور دودی، حرارتی، شستی اعلام حریق، آژیر، چراغ چشمک زن، زنگ خطر و تابلوی مرکزی.
دتکتور دودی
الف ) نوع یونیزاسیون ب ) نوع فتو الکتریک
دتکتوردودی نوع یونیزاسیون
الف ) نوع خطی یا گازی ب ) نوع نقطه ای
دتکتور دودی یونیزاسیون خطی
سنسور این دتکتور از دو محفظه بیرونی و داخلی تشکیل شده و عنصر آمریکوم ۲۴۱ بصورت فویل در محفظه داخلی قرار گرفته در هنگام کار دتکتور یک میدان مابین دو محفظه برقرار میشود.
وقتی دود وارد میدان شود باعث تغییر میدان ولتاژ می گردد و این تغییر ولتاز توسط برد الکتریکی دتکتور را به حالت آلارم یا آژیری می برد و چراغ نشانگر LED دتکتـور روشـن می شود این دتکتور حساس به دودهای رقیق مانند دود سیگار است و برای اماکنی مانند اتاق برق، کامپیوتر و… مناسب می باشد.
دتکتور دودی یونیزاسیون نقطه ای
دتکتور دودی یونیزاسیون نقطه ای اگر بصورت یک دستگاه در سقف و امثالهم نصب گردد و بواسطه سیم کشی اطلاعات را به دستگاه مرکزی برساند آنرا دتکتور نقطه ای گویند.
دتکتور دودی نوع فتو الکتریک :
الف ) نوع خطی یا بیم دتکتور ب ) نوع نقطهای
دتکتور دودی فتو الکتریک
این دتکتور دارای یک چراغ بنام فتوسل در قسمت مارپیچ زیر پوسته دتکتور می باشد که قسمت مارپیچ از ورود نور منابع بیرونی جلوگیری می کند و همچنین دارای یک دیود نورانی میباشد که شعاعهای نوری منتشر شده توسط چراغ دتکتور را ثبت نمی کند. وقتی دود وارد قسمت مارپیـچ بشود، نور حاصــل از چـراغ سـایه دار شده و این امر توسط دیود نوری ثبت می گردد که دتکتور را در وضعیت آژیر قرار میدهد.
دتکتور دودی فتوالکتریک خطی یا بیم دتکتور
این دتکتور دارای دو چشم الکترونیکی جدا از هم بنامهای گیرنده و فرستنده میباشد و در جاهای بزرگ می توان از آنها بعنوان دتکتور دودی استفاده کرد محل نصب این دتکتورها باید طوری کالیبره شود که عدسی یا لنز هر دستگاه دقیقاً مقابل دستگاه دیگر باشد و هیچ مانعی در میدان دید آنها قرار نگیرد، بنحوی که هر دو دستگاه کاملاً همدیگر را ببینند. در چنین شرایط هر چیزی که وارد میدان دید دو دستگاه شود حکم خطر را دارد و سیستم آژیر را بصدا در میآورد.
دتکتور دودی فتوالکتریک نقطهای
این دتکتور عملیات بررسی دود ناشی از حریق را در داخل خود دتکتور انجام میدهد و نسبت به دودهای غلیظ و دارای مولکولهای درشت کربن حساس است و مناسب برای اماکن مسکونی و اداری می باشد.
دتکتور حرارتی
الف) نوع خطی ب) نوع نقطهای
دتکتور حرارتی نوع خطی
این دتکتور ممکن است بصورت نوارهای مسی یا کابلهای مخصوص و حساس به حرارت باشد، لذا در اماکنی که ضرورت دارد تا حریق خیلی فوری کشف و خنثی گردد نصب می گردد و در اثر افزایش دمای محیط اطراف فوری وضعیت خطر را به دستگاه مرکزی اعلام میکند.
دتکتور حرارتی نوع نقطه ای
الف ) نوع ثابت یا Fix ب) نوع افزایشی یا Rate of rise
دتکتور حرارتی نقطه ای ثابت
ایـن دتکتور نسبـت به دمای معینی حساس است و اگر دمای محیط رفته رفته افزایش یــابد و به درجه حرارت مشخص برسد دتکتور اعلام وضعیت خطر را به دستـگاه مرکزی اعــــلام می کند. این دتکتورهای برای دماهای مختلف با سنسورهای مختلف ساخته می شوند.
دتکتور حرارتی نقطه ای افزایشی
ایـن دتکتـور نسبـت بـه دمـای معینـی حسـاس اسـت و اگر دمـای محیـط افـزایش ناگهانی داشته باشد. حتی درجه حرارت آن به درجه حرارت مشخص هم نرسد اعلام وضعیت خطر کرده و آژیر را دستگاه به صدا در می آورد.
دتکتور شعله ای یا Flame
الف) نوع ماوراء بنفش ب ) نوع مادون قرمز
این دتکتورها نسبت به شعله آتش حساس هستند و با توجه به نوع کار در محیط و نورهای موجود میتوان یکی از انواع دتکتورهای شعله ای را انتخاب و نصب نمود.
شستی اعلام حریق
این دستـگاه در معـابر عمومی مانند راهروها، خروجیها در ارتفاع حدود ۱۲۰ تا۱۴۰ سانتی متر از کف نصب می گردد. افراد باید هنگام مشاهده آتش با شکستن شیشه و یا فشار دادن دکمه آژیرها را بصدا در آورند.
آژیرهای اعلام خطر یا حریق
این آژیرها باید بگونه ای انتخاب و نصب گردند تا صدا، هنگام وقوع حریق به دورترین نقطه از ساختمان و حتی هنگامی که افراد در خواب هستند رسیده و موجب آگاهی افراد شود.
تابلوهای مرکزی
این دستگاه که مرکز اصلی سیستم اعلام حریق است دارای چراغهای کوچکی بنام LED روی تابلو می باشد که مفهوم رنگ قرمز یا خطر و زرد یا خرابی و سبز یا سالم بودن دستگاه می باشد، تابلوهای دستگاه معمولی از یک تا ۱۶ زون و بیشتر طراحی می شود در هر زون از یک تا حداکثر ۲۰ دتکتور با توجه به دستور کارخانه سازنده می توان دتکتور نصب نمود. این تابلو به محض دریافت فرکانسهای الکترونیکی از قطعات منصوبه در بنا که نشان دهنده وضعیت خطر باشد فوری آژیرها را بصدا در می آورد.
ضمناً این دستگاهها نوعاً قادرند سایر تجهیزات الکتریکی را فعال و یا قطع نمایند، مانند روشن کردن فن فشار مثبت، بستن درب حریق، قطع برق، ارتباط با مراکز پلیس و….
در روی این تابلوها دکمههای مختلفی دیده میشود مانند دکمه تست دستگاه یا دکمه بصدا در آوردن آژیر، دکمه قطع آژیر، دکمه غیر فعال کردن هر زون و سویچ اصلی دستگاه جریان برق سیستم اعلام حریق ۲۴ ولت است (با کمی افزایش یا کاهش ولتاژ).
تابلوهای پیشرفته یا آدرس ده قابلیت برنامه ریزی نرم افزاری دارند وحدود ۱۲۰ قطعه یا دتکتور بر روی دو رشته سیم که بصورت رفت و برگشت و بعنوان لوپ معروف اسـت چیده می شود.
محل نصب دتکتور نوعاً بر روی سقف و یا داخل کانالهای تأسیساتی و در هر فضای بسته و مستقل می باشد. محل نصب دستگاه مرکزی در اتاق نگهبانی و یا نزدیک ورودی ساختمان و در جای مناسب و قابل دید میباشد. سیستمهای اعلام حریق معمولی و آدرس ده بصورت اتوماتیک و خودکار عمل میکنند و نیاز به سرویس ماهانه دارند.
راههای خروج
هر ساختمانی باید بنحوی طراحی شود که در زمان وقوع حریق متصرفین آن بتوانند از محل خارج شوند. آنها باید قادر باشند به یک محل امن دسترسی پیدا نمایند بدون آنکه توسط دود یا حرارت محاصره شوند. بنابراین زمان مورد نیاز برای خروج باید کوتاهتر از زمانی باشد که حریق گسترش مییابد. راههای خروجی باید در مسیرهای عبور و مرور عمومی ساختمان طراحی شوند.
بنابراین دو استراتژی پایه برای راه خروج وجود دارد. اول راه خروج، یک راه مستقیم و ساده از داخل ساختمان به خارج در زمانی که سیستم اعلام بصدا در میآید. دوم: محل امن، با استفاده از محدودیتهای ساختاری در ساختمان یک محل امن در داخل ساختمان هم فراهم شود بطوریکه از هر قسمت محل حریق زده ساختمان به قسمت مجاور آن تخلیه صورت گیرد.
همچنین استراتژی سومی نیز برای خروج وجود دارد که میتواند بعنوان آخرین راه محسوب شود و با وسیلهای خارج از ساختمان انجام میگیرد و آن را نجات نامگذاری مینمایند.
متصرفین
در طراحی راههای فرار از ساختمان یک طراح باید حداکثر تعداد متصرفین و الگوهای رفتاری آنان را خیلی دقیق در نظر بگیرد. پنج ویژگی کلیدی متصرفین که میتواند قابل ارزیابی باشد، بشرح زیر در نظر گرفته شدهاند:
۱- خطر در خواب بودن ۲- تعداد متصرفین ۳- توانایی حرکت متصرفین- آشنایی ۴-متصرفین به محل ۵- عکسالعمل متصرفین در پاسخ به اعلام کنندهها
مسافت پیمایش
مراحل مختلف فرار(خروج) و حداکثر مسافتی که میتوان انتظار داشت مردم بپیمایند مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد.
خروج (فرار) متصرفین بطور کلی در چهار مرحله مجزا در نظر گرفته میشود:
مرحله یک: فرار از منطقه شروع حریق
مرحله دو: فرار از قسمتی که حریق شروع شده از طریق مسیرهای عبور و مرور عمومی به خروج نهایی و وارد شدن به پلکان حفاظت شده یا قسمت مجاور که میتواند پناهگاه باشد.
مرحله سوم: فرار از طبقهای که حریق آغاز شده به طبقه همکف
مرحله چهارم: خروج نهایی از طبقه همکف.
نجات:
در یک ساختمان نباید تکیه بر نجات از خارج ساختمان داشت. برای سهولت نجات در طراحی دو جنبه وجود دارد.
اول، این امکان باید برای نیروهای آتشنشانی وجود داشته باشد که به ساختمان نزدیک شوند.
دوم، باید بازهای پنجره بنحوی طراحی شود که امکان دسترسی توسط نیروهای آتشنشانی از خارج ساختمان بوجود آید.
روشنایی اضطراری فرار:
ممکن است ضرورت داشته باشد مسیرهای فرار روشنایی داشته باشند زیرا که در زمان حریق با قطع احتمالی مدار الکتریکی برق شهر بتواند مورد استفاده قرار گیرد. بطور کلی، روشنایی اضطراری در تمامی ساختمانها به غیر از خانههای کم ارتفاع مورد نیاز میباشد. در ساختمانهای تجمعی این مورد اهمیت زیادی دارد برای مثال در تئاترها، سینماها، کلوپها و سالنهای پذیرایی.
طراح باید روشنایی فرار برای مسیرهای عبور و مرور (مرحله دوم)، راهپلهها (مرحله سوم) و خروجهای نهایی (مرحله چهارم) را تامین نماید. مسیرهای فرار مرحله اول از اتاق حریق زده فقط زمانی نیاز به روشنایی دارد که تعداد متصرفین آن از ۵۰ نفر بیشتر باشد یا مسیر پیچاپیچ خاص وجود داشته باشد.
در ساختمانهای صنعتی و محوطههای کارگاهی ممکن است ترجیح داده شود که از رنگهای بازتابنده (شبرنگ) برای علامتگذاری مسیرهای فرار و خروجهای نهایی استفاده شود.
محدود کردن حریق
محدود کردن، شفافترین تاکتیک کاهش شدت حریق میباشد. طراحی یک ساختمان باید بنحوی باشد که حریق در داخل ساختمان محدود و در همانجا مهار شود. خواه حریق کشف شده و سیستم کشف و اعلام فعال شود یا خیر، و سیستم اعلام حریق مردم را آگاه نماید یا ننماید، و تجهیزات اطفایی اقدامات اطفاء را بطور خودکار انجام دهند یا ندهند.
محدود کردن حریق امکان رسیدن به هر دو هدف ایمنی در برابر حریق را فراهم میآورد که عبارتند از: حفاظت از اموال و ایمنی جان افراد.
عموماً خطرناکترین عامل تهدید کننده سازههای ساختمان « حرارت » و خطرناکترین عامل تهدیدکننده جان افراد «دود» میباشد. بنابراین ضروری بنظر میرسد که اقدامات محدود کننده به این دو خطر معطوف شود و از گسترش «دود» و «حرارت» جلوگیری نمایند.
در طراحی محدود سازی حریق میتواند به دو صورت اقدامات فعال (Active) و اقدامات غیر فعال (Passive) صورت پذیرد. اقدامات فعال شامل آن دسته از فعالیتها میشود که نیازمند برخی ارتباطات بهتر اطلاع رسانی به مردم و برخی تجهیزات موجود در محل حریق باشد و اینکه چه دستورالعملهایی را پیروی کنند تا از گسترش حریق پیشگیری نمایند. اکثر اقدامات فعال محدود کننده در ارتباط با کنترل گسترش دود میباشند و به سیستم کشف حریق که خود فعال کننده برخی اقدامات مهار و اطفاء است، بستگی دارد. از متداولترین اقدامات ایمنی فعال میتوان اسپرینکلرها و سایر اشکال اطفایی خودکار را نام برد.
اقدامات محدود سازی حریق به صورت غیر فعال به ماهیت سازه ساختمان، تقسیمات فرعی و پیرامونی آن معطوف میشود. این نوع اقدامات عمر ساختمان را افزایش داده و همیشه بعنوان سدی دفاعی در برابر گسترش حریق در دسترس میباشند. این اقدامات غیر فعال تحت سه عنوان شناخته میشوند:
۱- حفاظت عناصر سازهای ۲- قسمتبندی ۳- حفاظت پیرامونی
اقدامات غیر فعال (حفاظت عناصر سازهای):
میزان حفاظت عناصر سازهای به نوع نیازهای فرار و اطفاء بستگی دارد. اولاً فرار از ساختمان چه مدت طول میکشد. ثانیاً ضروریست که عملیات اطفایی در داخل ساختمان صورت گیرد و همچنین لازم است که سازه برسر جای خود باقی بماند تا اینکه بتوان ساختمان را پس از حریق بازسازی نمود.
در راستای مقوله حفاظت سازه ای، عبارت مقاومت در برابر حریق مطرح میشود. مقاومت در برابر حریق عبارتست از توانایی یک عنصر سازهای ساختمان در ادامه پایداری خود وقتیکه در معرض تاثیرات حرارتی که معمولاً در واحد زمان اندازهگیری میشود، قرار گیرد.
آنچه که باید مورد ارزیابی قرار بگیرد مقاومت در برابر حریق کل مجموعه است و نه فقط اجزاء آن. مقاومت در برابر حریق یک بخش و یا مجموعهای از بخشها در هنگام حریق از طریق محاسبه توانایی آنها در حفظ سه مشخصه: ظرفیت باربری، یکپارچگی و خواص نارسانایی اندازه گیری میشود پنج ماده مهم ساختمانی (چوب، فولاد، بتن، آجر و شیشه) که معماران بیشتر از همه با آنها سرو کار دارند از نظر مقاومت در برابر آتش مورد بحث قرار میگیرند. برخی از این مواد بطور طبیعی در برابر حریق مقاومند اما در خصوص سایر مواد طراح باید اقدامات لازم را جهت ارتقاء سطح مقاومت آنها در برابر حریق در شرایط ویژه در نظر بگیرد. برای این امر سه روش اساسی موجود میباشد:
۱- افزایش حجم (اندازه) ۲- عایقبندی ۳- پراکندگی
افزایش حجم (اندازه) : این روش عبارتست از افزایش عمدی اندازه سازه بنحوی که تنها بخشی از آن قابل تخریب باشد و در صورت آسیبدیدگی بر روی عملکرد سازهای قسمتهای دیگر تاثیر منفی نگذارد.
۲- عایق بندی : عبارتست از بکارگیری یک لایه از مواد عایق بر روی سازه جهت حفاظت از گرمای آتش.
۳- پراکندگی: این روش عبارتست از اینکه حرارت وارده بر سازه به سرعت به سایر مواد و یا هوا انتقال یافته و در حقیقت پراکنده میشود تا اینکه دمای کل سازه در حد خطرناک افزایش نیابد.
اطفای حریق
اطمینان از اینکه میتوان آتش را به سرعت و با حداقل خسارات، خاموش ساخت. چنانچه بخواهیم ترتیبی منطقی برای ۵ روش فوق در نظر بگیریم، روشن است که پیشگیری در مکان اول قرار خواهد گرفت و فقط در صورت شکست آن روشهای دیگر مورد استفاده قرار میگیرد. اطفای حریق آخرین روشی است که در رابطه با پیشگیری و کنترل حریق مطرح است. حریق هر قدر هم که در یک تصرف به خوبی محدود شده و تحت کنترل قرار گرفته باشد در نهایت باید آن را خاموش نمود که اطفای آتش سوزی در ساختمانها می تواند به شیوههای مختلف انجام گیرد. استفاده از سیستمهای اطفای حریق دستی، استفاده از سیستمهای اطفای حریق اتوماتیک یا کمک گرفتن از واحدهای عملیاتی آتش نشانی میتواند جز گزینههای انتخابی برای اطفای حریق باشد. که انتخاب هر کدام از این روشها باید با نظر متخصصین امر، بازرسین ایمنی و شرایطی که آتش میتواند به وجود آورد یا اینکه ایجاد کرده است، صورت گیرد. در ادامه به سیستمهای اطفای حریق دستی و اتوماتیک به صورت خلاصه اشاره میشود
برای انتخاب و محاسبه سیستمهای اطفایی مورد نظر میتوان حالتهای زیر را در نظر گرفت.
سیستمهای اطفایی ثابت دستی
در اماکن مختلف جهت امکان مقابله و مبارزه با حریقها جعبه قرقرههایی در فواصل معین و در معابر عمومی نصب می کنند. داخل این جعبهها لولههای نواری با سایز ً۲/۱ ۱ اینچ و یا شیلنگهای فشار قوی با سایز ً۴/۳ اینچ یا ً۱ اینچ با طول حداکثر ۲۰ متر و سرلوله سه حالتی مناسب و قرقرههای مربوطه بعلاوه شیر فلکههای هیدارنتی قرار می گیرد. شیلنگ نواری داخل جعبه بوسیله کوپلینگ به شیر فلکه هیدرانت نصب است. آب پشت شیر فلکه هیدرانت می تواند دائماً تحت فشار و یا به محض باز کردن شیر و افت فشار، توسط پمپها مجدداً تحت فشار لازم قرار گیرد ؛ علاوه بر لولـه حاوی آب یا اصطـلاحاً لولـه تر بعضاً نیاز است در کنـار لولـه تر لـوله خشک نیز طراحی و یا لوله خشـک به لوله تر متصل شود. شبکه لوله تر آب آتش نشانی در اماکن، نیاز به منبع ذخیره آب با ظرفیت مناسب و پمپهای آتش نشانی ثابت دارد تا همواره بتواند سرلولهها را هنگام استفاده شارژ نماید. سیستم تر باید دور از شرایط هوای سرد قرار گیرد.
در بعضی اماکن ممکن است نیاز به کف شیمیائی و یا سبک باشد، در اینصورت می توان با قرار دادن سرلولههای مخصوص کف و مایع کف مورد نظر و دستگاه تناسب ساز یا اینداکتور هنگام آتش سوزی از کف برای اطفاء استفاده نمود.
جعبههای آب آتش نشانی با حداکثر ۳۰ متر فاصله از یکدیگر قابل نصب بر روی دیوار و یا هر مکان مناسب در ارتفاع ۱۲۰ سانتی متر از کف بنا یا محوطه میباشد.
فشار آب در لولههای نواری نباید کمتر از ۴ اتمسفر و در لولههای لاستیکی فشار قوی کمتر از ۲/۲ اتمسفر باشد. پرتاب اب با سرلولهها حداقل ۶ متر باشد.
سیستمهای اطفاء اتوماتیک آبی این سیستم شامل پمپ، مخزن ذخیــره آب، لولـه کشی، انـواع اسپرینکلـر یا آب افشان و زنگ خطر می باشد. اسپرینکلرها می تواند دارای حباب شیشه ای مقاوم نسبت به درجه حرارتهای متفاوت باشند و یا اینکه فاقد حباب شیشه ای بوده و سر آنها باز باشد در جاهایی که سر اسپـرینکلــر باز است نوعاً از سیستــم اعلام حریق اتوماتیک فرمان اجراء سیستم اسپرینکلر داده می شود ؛ ضمن اینکه بصورت دستی نیز می توان سیستم را فعال نمود.
سیستمهای اسپرینکلر ( آب افشان) انواع مختلفی دارد، از جمله
- سیستم تر ۲-سیستم خشک
سیستم اطفاء اتوماتیک گازی
این سیستم شامل سیلندر گاز مانند CO۲ یا FM-200 و یاهالوژن می باشد و برای مراکزی مانند سایت کامپیوتر، اتاق برق و الکترونیک و در کتابخانه با گاز FM-200 طراحی می شود.
بکارگیری گاز دی اکسید کربن در سیستمهای شبکه ای اطفای حریق میتواند به صورتهای زیر باشد:
- اطفای عمومی ۲-اطفای موضعی ۳-سیستم نیمه دستی
سیستم اطفاء اتوماتیک پودری
این سیستم شامل مخازن پودر و گاز CO۲ یا نیتروژن با نازلهای مخصوص می باشد و برای مراکزی مانند پالایشگاهها و جاهایی که با مواد نفتی سروکار دارند استفاده می شود. عملکرد این سیستم می تواند همانند سیستم اطفاء اتوماتیک آبی باشد.
استفاده از شبکه پودر برای اطفای حریق به صورتهای زیر ممکن است:
۱-پاشش عمومی ۲- پاشش موضعی ۳-پاشش نیمه دستی ۴-پاشش با استفاده از مونیتور (ثابت)
سیستم اطفاء اتوماتیک کف
این سیستم شامل مخازن کف سبک یا سنگین، لوله کشی کف، تناسب ساز و سرلولههای مخصوص می باشد و برای اماکن با کاربری مواد نفتی مانند حوضچههای نفتی کاربرد دارد.
سیستمهای کفپاش دارای دو گروه میباشند:
- سیستم کفپاش ثابت ۲-سیستم کفپاش نیمه ثابت
